Alexander Herzen Volgorde van de boeken (chronologisch)

Het vijfde en laatste boek van Herzens memoires bestaat uit twee delen. Deel één geeft een 'prentenkabinet' van Russische tijdgenoten en mede-emigranten, met portretten waarin Herzen vaak evenveel van zichzelf onthult als van de door hem geportretteerden. Deel twee bevat opstellen uit zijn laatste jaren, waarin de feitelijkheden van zijn tijd de grondstof leveren voor scherpzinnige gedachten die als speurtochten kunnen worden gezien door Zwitserland (zijn 'tweede vaderland'), door Italië (verwikkeld in het moeizame proces van politieke eenwording) en door Frankrijk (in de laatste stuiptrekkingen van het Tweede Keizerrijk). Voor Herzen komen al deze tochten door de tijd in wezen neer op een afscheidstocht door Europa in haar culturele impasse, zoals bij die in de jaren zestig van de vorige eeuw zag, en beschreef. Feiten zijn onherhaalbaar en gaan in de tijd teloor. Maar de gedachten over die feiten die Herzen in zijn gedenkschriften heeft neergelegd blijven het ook nu, meer dan een eeuw later, waard opnieuw overdacht te worden. Herzen is een der heel weinigen tot wie men zich kan wenden om in het labyrint van het bestaan een uitweg en een impuls tot bezinning te vinden. Hij geeft geen oplossingen maar stelt de juiste vragen. Herzen lezen betekent kracht opdoen om die vragen opnieuw te lijf te gaan. *Van a tot z aansprekende lectuur. - Hans Ester in Trouw *Een geweldige onderneming, waarvoor vertaler en uitgever geprezen moeten worden, en die de Nederlandse lezer in staat stelt kennis te maken met een van de markantste figuren uit het Russische literaire en politieke leven van de negentiende eeuw. - Karel van het Reve in Vrij Nederland

Alexander Herzen was voor de negentiende eeuw wat de Russische dissident na de revolutie van 19I7 - en speciaal na de dood van Stalin in 1953 - in de twintigste eeuw zou worden: een advocaat van de menselijke waardigheid zoals die verankerd ligt in het recht op eigen normen, eigen denken, eigen doen; enerzijds aanklager van iedere vorm van onderdrukking en vernedering van het individu door gemeenschap, staat of regering, anderzijds voorvechter van het democratisch recht van de mens op vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid voor zijn keuzen. In het tweede deel van zijn autobiografie Feiten en gedachten schrijft hij over zijn huwelijk, over zijn ontslag en zijn verbanning naar Novgorod, over Belinski en Bakoenin. Dit deel eindigt in 1847, het jaar van zijn definitieve vertrek uit Rusland. *Zijn autobiografische schetsen vertonen een levendige directheid. Zij zijn primair en reëel en dat vindt men bij geen andere auteur uit de negentiende eeuw. Zijn memoires zijn een werk van kritische en beschrijvende genialiteit, met de kracht van volstrekte zelfonthulling die alleen bereikbaar is voor een verbijsterend fantasierijke en ontvankelijke, steeds actieve persoonlijkheid met een buitengewoon gevoel voor het edele en het lachwekkende, en een zeldzame afwezigheid van ijdelheid en dogmatisme.-Isaiah Berlin *Een geweldige onderneming, waarvoor vertaler en uitgever geprezen moeten worden, en die de Nederlandse lezer in staat stelt kennis te maken met een van de markantste figuren uit het Russische literaire en politieke leven van de negentiende eeuw. - Karel van het Reve in Vrij Nederland

Dit derde boek van de memoires Feiten en gedachten van A. I. Herzen beslaat de jaren 1847 tot zomer 1852. Een periode van nauwelijks zes jaren, maar wel de meest dramatische, ook de meest tragische van zijn leven. Persoonlijke rampen wisselden in diejaren af met politieke teleurstellingen, zoals de staatsgreep van Louis-Napoléon in december 1851 en de ondergang van de Franse republiek. In 1849-1850 had Herzen geweigerd aan sommaties van de Russische overheid om naar Rusland terug te keren gehoor te geven; hij verloor zijn Russische staatsburgerschap. Zijn jongste zoon, Kolja, bleek doofstom te zijn geboren; in 1851 bekende Natalie, zijn vrouw, dat zij een liefdesverhouding met Herzens beste vriend, de Duitse dichter Georg Herwegh, had. In het najaar van 1851 kwamen Herzens moeder en Kolja bij een schipbreuk om het leven. In januari daagt Herwegh de dan al beroemde Alexander Herzen tot een duel uit. In mei 1852 sterft in Nizza Herzens vrouw. Het verhaal van dit familiedrama werd pas een halve eeuw na Herzens dood voor het eerst gepubliceerd. Het vormt het belangrijkste bestanddeel van dit boek. Voor de hoofdstukken van het 'familiedrama' hebben alle tot dusver verschenen edities, Russische zowel als die in vertaling, zich op afschriften moeten baseren. Alleen deze Nederlandse vertaling in Privé-Domein heeft rekening kunnen houden met de originele Russische tekst van het Herzenhandschriftexemplaar dat zich in Amsterdam in de archieven van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis bevindt en dat hier voor het eerst systematisch kon worden benut.