Aai Prins Boeken

In 1937 bereikt Stalins schrikbewind een hoogtepunt, met miljoenen vermeende ‘vijanden van het volk’ die verdwijnen in Siberische kampen of worden geëxecuteerd. Deze ondergang sleurt familie, vrienden en ondergeschikten mee, terwijl de partij, bureaucratie, jeugdbeweging en fabrieken worden gezuiverd. Stalin, bijgestaan door zijn NKVD-chef Jezjov, richt zijn aandacht ook op het Rode Leger. Terwijl de oorlog met Duitsland steeds onvermijdelijker wordt, laat hij de helft van het officierskorps liquideren of deporteren, zogenaamd om de socialistische orde te verdedigen tegen een samenzwering van saboteurs en spionnen. Dit rampjaar markeert het begin van de roman, waarin de terugkeer van Sasja Pankratov uit ballingschap wordt beschreven. Hij komt terug in een samenleving die door angst is verstikt, waar menselijke verhoudingen totaal ontwricht zijn. De oude vriendenkring is uiteengevallen en iedereen probeert te overleven met de middelen die voorhanden zijn. De huiveringwekkende paranoia van Stalin en de methoden van de NKVD om terreur te handhaven worden blootgelegd, evenals de impact van deze angst op het leven van individuen. De roman schetst een beklemmend beeld van een land dat in de greep van wanhoop en verraad verkeert, met de wanhopige pogingen van enkelen om zich aan deze spiraal te onttrekken.

Het vervolg op Angst . Het is 1937. Na zijn verbanning zwerft Sasja Pankratov door het land, vastbesloten om te overleven, ondanks Stalins verstikkende terreurbewind. De oude garde van bolsjewieken is uitgeroeid, maar iedereen loopt gevaar: de beulen van gisteren zijn de slachtoffers van vandaag. De dreiging van een oorlog met Duitsland wordt steeds groter, maar Stalin klampt zich vast aan een bondgenootschap met Hitler. De gevolgen zullen desastreus zijn, niet in de laatste plaats omdat Stalin, bijgestaan door de gevreesde Jezjov, het militaire kader praktisch heeft uitgeroeid. Tegen de achtergrond van deze dreigende gebeurtenissen schetst Rybakov hoe het Sasja Pankratovs oude kameraden vergaat. Joera Sjarok die in Parijs als medewerker van de geheime dienst nauw betrokken is bij de jacht op Trotski; Vadim, die meer en meer verstrikt raakt in het verraad, het bedrog en uit lijfsbehoud voor niets meer terugschrikt... Zullen Nina en Lena het overleven, en zal Sasja zijn geliefde ooit terugzien?

Kinderen van de Arbat wordt door veel Sovjet-intellectuelen gezien als het belangrijkste werk van een Sovjet-auteur sinds Dokter Zjivago van Boris Pasternak, omdat het onderwerpen behandelt die eerder niet in de Sovjet-literatuur aan bod kwamen. Rybakovs roman, die als een literaire gebeurtenis wordt beschouwd, heeft geleid tot de opmerking dat 'onze geschiedenisboeken vervangen moeten worden'. Na twintig jaar wachten kon het, grotendeels autobiografische, verhaal in 1987 in afleveringen verschijnen in een literair tijdschrift, dat snel uitverkocht raakte en op de zwarte markt voor hoge prijzen werd verhandeld. De roman vertoont een veelstemmigheid die doet denken aan Dostojevski en beschrijft de Sovjetsamenleving van 1933-1934 in al zijn facetten: van een communistisch studentenmilieu tot de kringen van buitenlandse technici, en van het leven in Siberische ballingschap tot de bureaucratie van de partij. Rybakov kruipt ook in de huid van Josef Stalin, de aanstichter van de Grote Terreur, en portretteert hem als iemand die grilligheid, wantrouwen en haat combineert met consequentie en een sterke machtsdrang. Deze objectieve weergave van het stalinistische tijdperk maakt het boek tot een monument in de Russische literatuur.

Het vervolg op Kinderen van de Arbat . In januari 1987 sprak Michael Gorbatsjov de verlossende woorden: ‘Er mogen geen vergeten namen en witte plekken in de Sovjet-geschiedenis zijn.’ In de wereldwijde bestseller Kinderen van de Arbat , zijn magistrale roman die dankzij de perestroika na twintig jaar kon verschijnen en door miljoenen in de Sovjetunie werd verslonden, beschreef Anatoli Rybakov de Sovjet-samenleving van de jaren 1933-1934 in al haar geledingen: het communistische studentenmilieu, het leven in Siberische ballingschap, de bureaucratie en de partijtop. 1935 en volgende jaren is het volgende paneel in zijn schildering van Rusland onder Stalin. Het zijn de jaren waarin op grote schaal processen worden gevoerd tegen iedereen in wie hij een tegenstander vermoedde. Van binnenuit beschrijft Rybakov de verhoren, de fabricage van ’bewijsmateriaal’ en de processen zelf, meestal eindigend met een doodvonnis. Wederom kruipt de schrijver in de huid van Stalin, wiens paranoïde machtsdenken hij met beklemmende precisie reconstrueert. Daarnaast schetst hij de harde strijd om het dagelijks bestaan in Moskou en Siberië.

Nauw aansluitend bij de historische gebeurtenissen wordt in deze roman verhaald van de wederwaardigheden van de leider van een archeologische expeditie, die zonder echte aanleiding wordt gearresteerd en in de gruwelkamers van de geheime dienst belandt. Het lijkt een ongelijke strijd tussen de spirituele humanist en zijn ondervragers (die zich op hun manier ook aan de codes van het Sovjetrecht houden), maar op wonderbaarlijke wijze weet hij zijn vrijheid te herkrijgen.

De held van Het Poesjkinhuis, Ljova Odojevtsev, is een kind van zijn tijd. Net als zijn schepper geboren in 1937 in Leningrad, sluit hij zijn schooljaren af in 1953, het jaar van Stalins dood. Ljova’s doen en laten weerspiegelt de alledaagse ervaringen van een doorsnee Rus, maar in de weergave van Andrej Bitov krijgt zijn levensverhaal meer dan één dimensie: Het Poesjkinhuis is zowel een doorlopend commentaar op de Russische geschiedenis als een scherpzinnige en geestige rondgang door de Klassieke Russische literatuur. Deze versmelting van leven en letteren doet onwillekeurig denken aan Joyce en Proust, maar ook aan een groot Russisch schrijver als Vladimir Nabokov. Het Poesjkinhuis, een van de belangwekkendste Russische romans van de laatste jaren, getuigt van een geweldige eruditie, literair vernuft en vermetelheid. (Als gevolg van Bitovs literaire en politieke vrijmoedigheid, officieel bestempeld tot ‘ontoelaatbare subjectiviteit’, leidde het boek meer dan tien jaar een ondergronds bestaan in de Sovjet-Unie, voordat het in 1978 in de Verenigde Staten in het Russisch verscheen.) Ondanks de literaire bagage laat Het Poesjkinhuis zich lezen als een fascinerende ‘Bildungsroman’, die Ljova’s conflicten in de liefde en in zijn carrière met verve weergeeft. Deze roman maakt de bizarre paradoxen voelbaar die het leven van de moderne Sovjetburger bepalen, en waaraan ook de Westerse mens niet ontkomt.