Aai Prins Boeken

Kinderen van de Arbat wordt door veel Sovjet-intellectuelen gezien als het belangrijkste werk van een Sovjet-auteur sinds Dokter Zjivago van Boris Pasternak, omdat het onderwerpen behandelt die eerder niet in de Sovjet-literatuur aan bod kwamen. Rybakovs roman, die als een literaire gebeurtenis wordt beschouwd, heeft geleid tot de opmerking dat 'onze geschiedenisboeken vervangen moeten worden'. Na twintig jaar wachten kon het, grotendeels autobiografische, verhaal in 1987 in afleveringen verschijnen in een literair tijdschrift, dat snel uitverkocht raakte en op de zwarte markt voor hoge prijzen werd verhandeld. De roman vertoont een veelstemmigheid die doet denken aan Dostojevski en beschrijft de Sovjetsamenleving van 1933-1934 in al zijn facetten: van een communistisch studentenmilieu tot de kringen van buitenlandse technici, en van het leven in Siberische ballingschap tot de bureaucratie van de partij. Rybakov kruipt ook in de huid van Josef Stalin, de aanstichter van de Grote Terreur, en portretteert hem als iemand die grilligheid, wantrouwen en haat combineert met consequentie en een sterke machtsdrang. Deze objectieve weergave van het stalinistische tijdperk maakt het boek tot een monument in de Russische literatuur.

Het vervolg op Kinderen van de Arbat . In januari 1987 sprak Michael Gorbatsjov de verlossende woorden: ‘Er mogen geen vergeten namen en witte plekken in de Sovjet-geschiedenis zijn.’ In de wereldwijde bestseller Kinderen van de Arbat , zijn magistrale roman die dankzij de perestroika na twintig jaar kon verschijnen en door miljoenen in de Sovjetunie werd verslonden, beschreef Anatoli Rybakov de Sovjet-samenleving van de jaren 1933-1934 in al haar geledingen: het communistische studentenmilieu, het leven in Siberische ballingschap, de bureaucratie en de partijtop. 1935 en volgende jaren is het volgende paneel in zijn schildering van Rusland onder Stalin. Het zijn de jaren waarin op grote schaal processen worden gevoerd tegen iedereen in wie hij een tegenstander vermoedde. Van binnenuit beschrijft Rybakov de verhoren, de fabricage van ’bewijsmateriaal’ en de processen zelf, meestal eindigend met een doodvonnis. Wederom kruipt de schrijver in de huid van Stalin, wiens paranoïde machtsdenken hij met beklemmende precisie reconstrueert. Daarnaast schetst hij de harde strijd om het dagelijks bestaan in Moskou en Siberië.

De held van Het Poesjkinhuis, Ljova Odojevtsev, is een kind van zijn tijd. Net als zijn schepper geboren in 1937 in Leningrad, sluit hij zijn schooljaren af in 1953, het jaar van Stalins dood. Ljova’s doen en laten weerspiegelt de alledaagse ervaringen van een doorsnee Rus, maar in de weergave van Andrej Bitov krijgt zijn levensverhaal meer dan één dimensie: Het Poesjkinhuis is zowel een doorlopend commentaar op de Russische geschiedenis als een scherpzinnige en geestige rondgang door de Klassieke Russische literatuur. Deze versmelting van leven en letteren doet onwillekeurig denken aan Joyce en Proust, maar ook aan een groot Russisch schrijver als Vladimir Nabokov. Het Poesjkinhuis, een van de belangwekkendste Russische romans van de laatste jaren, getuigt van een geweldige eruditie, literair vernuft en vermetelheid. (Als gevolg van Bitovs literaire en politieke vrijmoedigheid, officieel bestempeld tot ‘ontoelaatbare subjectiviteit’, leidde het boek meer dan tien jaar een ondergronds bestaan in de Sovjet-Unie, voordat het in 1978 in de Verenigde Staten in het Russisch verscheen.) Ondanks de literaire bagage laat Het Poesjkinhuis zich lezen als een fascinerende ‘Bildungsroman’, die Ljova’s conflicten in de liefde en in zijn carrière met verve weergeeft. Deze roman maakt de bizarre paradoxen voelbaar die het leven van de moderne Sovjetburger bepalen, en waaraan ook de Westerse mens niet ontkomt.